Een schaduw, graag

In Venetië vraag je aan de toog niet om een glas wijn. Je vraagt om un'ombra: een schaduw.

Het verhaal gaat zo. Op het San Marcoplein stonden vroeger wijnverkopers met hun vaten en kannen. Om de wijn koel te houden, schoven ze de hele dag mee met de schaduw van de klokkentoren. Wie een glas ging drinken, ging "in de schaduw drinken". Van die uitdrukking bleef één woord over.

Of het zo gegaan is, weet niemand zeker. Het verhaal wordt al zo lang verteld dat het een deel van het woord is geworden.

Wat wél vaststaat: een ombra is klein, het is de huiswijn, en je drinkt hem staand in een bacaro, een eenvoudige wijnkroeg die ooit voor vissers, sjouwers en schippers was. Erbij eet je cicchetti, kleine hapjes, met je vingers of een prikker. En dan loop je door naar de volgende bacaro. Dat heet een giro d'ombre, een ronde schaduwen.

In 2022 zakte het aantal inwoners van het historische centrum voor het eerst onder de vijftigduizend. De bacari zitten vol. De vraag is met wie.

In Venetië vraag je aan de toog niet om een glas wijn. Je vraagt om un'ombra, een schaduw, of in het Venetiaans un'ombra de vin. De barman begrijpt je meteen. Er komt een klein glas huiswijn, wit of rood, en het kost weinig.

Het verhaal van de toren

Het verhaal dat iedere Venetiaan kent, gaat zo. Op het San Marcoplein stonden eeuwenlang marktkramen, en daartussen verkopers van wijn. Er was geen koeling. Om de wijn koel te houden, schoven de verkopers met hun vaten en kannen mee met de schaduw van de campanile, de klokkentoren van de San Marco. 's Ochtends aan de ene kant, 's middags aan de andere.

Wie een glas ging halen, ging dus all'ombra, naar de schaduw. Van andare a bere all'ombra, in de schaduw gaan drinken, bleef na verloop van tijd alleen ombra over.

Het is een mooi verhaal. Het is ook een verhaal dat niet te bewijzen valt: er is geen oorkonde, geen dagboek, geen keur van de stad die het vastlegt. Het is overlevering. Maar het past zo goed bij het woord, en bij de stad, dat niemand er nog aan twijfelt, behalve historici. In dit stuk noemen we het wat het is: een verhaal.

De bacaro

Wat wél vaststaat, is waar je een ombra drinkt. Een bacaro is een eenvoudige wijnkroeg: een toog, een paar krukken, vaak geen tafels, en een vitrine met kleine hapjes. Het waren plekken voor vissers, sjouwers en schippers, voor mensen die tussen twee klussen even iets goedkoops nodig hadden, en die het staand opdronken.

Ook het woord bacaro heeft meerdere verklaringen. De populairste leidt het terug op Bacchus, de wijngod, via de Venetiaanse uitdrukking far bàcara, feestvieren. Een negentiende-eeuws woordenboek van het Venetiaans geeft een droger antwoord: bàcara als een klein, luidruchtig groepje mensen. Er gaat ook een anekdote rond over een gondelier en een vat wijn uit Apulië. Wat de onderzoekers vooral opvalt, is dat het woord zelf vrij jong lijkt, van na 1866, toen Venetië bij het nieuwe Italië kwam. De gewoonte is veel ouder dan de naam.

Wat erbij komt

Bij een ombra horen cicchetti: kleine hapjes die je met je vingers of een tandenstoker eet, staand aan de toog. Een plak brood met baccalà mantecato, gestampte gedroogde kabeljauw. Een gefrituurde gehaktbal. Een half gekookt ei met een ansjovis. Sardines in zoetzure uien, in saor.

Je bestelt er een of twee, je drinkt je ombra, je betaalt. En dan loop je naar de volgende bacaro. Dat heet een giro d'ombre, een ronde van schaduwen. Je blijft nergens lang. De avond wordt in stukjes gesneden, van toog naar toog, en onderweg kom je steeds dezelfde mensen tegen.

Wie er nu staat

Op 10 augustus 2022 telde het historische centrum van Venetië, met het eiland Giudecca erbij, 49.997 inwoners. Het was de eerste keer dat het aantal onder de vijftigduizend zakte. Twintig jaar eerder waren het er 64.000.

De bacari zitten vol, vaker dan ooit. Een deel van de mensen aan de toog woont er. Een groter deel is er een paar dagen. Voor hen is de giro d'ombre een excursie geworden, met een gids en een route. Dat is niet per se erg: de ombra blijft klein, de wijn goedkoop, de cicchetti goed. Maar de schaduw waarin je staat, is steeds minder die van de mensen van wie het woord is.

Wie wil weten waar de Venetianen zelf nog staan, moet een beetje verder lopen dan het San Marcoplein. Liefst ergens waar de toren niet meer te zien is.